أعوذ بالله من الشيطان الرجيم

بسم الله الرحمن الرحيم

جريان حدود در قبال قصاص و ديه است. اين کتابي که مربوط به حدود است به سه بخش تقسيم مي‎شود، در حقيقت سه کتاب است: يکي حدود تعزيرات است، يکي هم قصاص است يکي هم ديات و احکام هر کدام از اينها هم کاملاً از هم جدا است. اما عمده آن است که ثبوت و سقوط اين حدود به دست کيست؟ اين آيه مبارکه سوره «نساء» که فرمود اگر پيامبر نازل نمي‎شد مردم عليه خدا احتجاج مي‎کردند، ﴿لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ﴾،[1] آيه‎اي به اين جلال و عظمت در سراسر قرآن نيست که عقل آن قدر مقتدر است که عليه خدا برهان اقامه کند و با خدا محاجّه کند و عليه او احتجاج کند که چرا رهبر نفرستادي؟ رازش اين است که آن عاقل که خود را بشناسد می­بيند که خودش يک دريايي است، بايد چند سالی در دنيا زندگي کند و بايد تمام نيازهاي ابدي‎اش را همين چند سال فراهم بکند زيرا انسان عاقل متفکر جهان‎بين مسلمان، خودش را که شناخت جهان را شناخت مبدأ و معاد را شناخت، مي‎فهمد که او با مردن از بين نمي‎رود، يک؛ و براي ابد زنده است، دو؛ و در دنيا جا براي تلاش و کوشش هست، سه؛ و بعد از مرگ جايي براي کار و کسب نيست، چهار؛ و آن ابديت را بايد با همين چند سال تأمين کند، پنج. از اين مهم‎تر چيزي فرض دارد؟! انسان حداکثر صد سال زندگي کند، يک؛ بعد مي‎ميرد در برزخ مي‎رود ساهره قيامت را طي مي‎کند _ إن‎شاءالله بايد در عالم ديگر به نعمت‎ها برسد _ آنجا هيچ کاري براي تهيه رزق نيست؛ در طي اين ابديت بايد کنار سفره همين هفتاد سال خود بنشيند. چيزي از اين مهم‎تر فرض دارد؟!

اگر بعد از مرگ هم مثل دنيا کسب و کاري بود، آن قدر مهم نبود، اما بعد از مرگ هيچ خبري از کسب و کار نيست، يک؛ و تمام نيازها هم هست، دو؛ و رفع تمام نيازها به وسيله همين کار هفتاد ساله است، سه. اين‎طور زندگي اصلاً به ذهن کسي نمي‎آيد، که انسان صد سال زندگي کند با تلاش و کوشش، براي ابد ذخيره تهيه کند. از اين مهم‎تر فرض ندارد؛ لذا بايد يک چيزي تهيه کند که بماند. يک چيزي تهيه کند که ابدي باشد، آن چيز عبادت مي‎خواهد، قرب الي الله مي‎خواهد، قصد قربت مي‎طلبد. آنچه مي‎ماند آن است. چيزي که مي‎تواند تا ابد او را تأمين کند، همين قرب الي الله و بندگي است. اين را از کجا ياد بگيرد؟ چه کسي به او بگويد؟ چه‎طور انجام بدهد؟ کاري به عظمت کار انسان نيست؛ لذا اين انسان عاقل که اينها را مي‎فهمد اگر _ معاذالله _ پيامبر نمي‎آمد همين انسان عليه خدا احتجاج مي‎کرد ﴿لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ﴾، در اين باره چهار امر ذکر شد که «بعد» ظرف است ظرف مفهوم ندارد مگر در مقام تحديد باشد و اينجا هم مقام تحديد است.

﴿لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ﴾، به ذهن کسي مي‎آيد که انسان در برابر خدا بايستد با او محاجّه کند؟ به ذهن کسی نمي‎آيد، و اگر قرآن نگفته بود که اصلاً انسان جرأت پيدا نمي‎کرد؛ انسانی که عبد محض است در برابر خداي قادر مطلق، با او گفتگو کند احتجاج کند عليه او برهان اقامه کند؟! رازش اهميت مطلب است؛ انسان موجودي است که حداکثر يک قرن بماند، يک، تمام تلاش و کوشش در همين مدت است، دو، بعد از مرگ هم برای ابد می­ماند، اين سه، آنجا هم نيازهايي هست نمي‎تواند برهنه باشد پوشاک مي‎خواهد نمي‎تواند بي‎غذا باشد خوراک مي‎خواهد، برهنگي او را چه کسي تأمين مي‎کند؟ نياز او را چه کسي تأمين مي‎کند؟ همه نيازها هست، چهار، و تمام نيازهاي پوشاک و خوراک او را بايد همين هفتاد هشتاد سال تهيه کند. چکاری انجام بدهد که ابدی باشد و بماند؟

پرسش: ... اگر خدا نمی­فرمود ...

پاسخ: خدا اول به انسان عقل داد، يک؛ بعد بيانات انبيا و اوليا آمدند «وَ يُثِيرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ»[2] کار انبيا اين نيست که صفحه خالي را پر از علم بکنند. کار انبيا از اول اين است که مي‎آيند اثاره کنند. ثوره يعني انقلاب. در بيانات نوراني حضرت امير در نهج البلاغه است که ما ميدان انقلاب هستيم. نحن «مُسْتَثَارِ الْعِلْم»[3] اين مستثار اسم مکان باب استفعال است. يعني ميدان. ميدان ثوره، انقلاب فرهنگي، علي و اولاد علي است. نحن «مُسْتَثَارِ الْعِلْم»، يعني ما ميدان انقلاب هستيم. سرمايه اوليه را خدا به بشر مي‎دهد، يک؛ بعد اين سرمايه را پر مي‎کند، تو يک موجود نميري هستي که هستي که هستي، دو؛ او کاملاً مي‎فهمد که مثل فرشته‎ها حيات ابدي دارد. اين انساني که انبيا «يُثِيرُوا» يعني «يُثِيرُوا» آمدند تلاش کردند کوشش کردند اثاره کردند ثوره کردند انقلاب کردند فهماندند فهماندند که تو نمير هستي. تو يک موجودي نيستي که از بين بروي؛ حالا اين انساني که با رهبري انبياي الهي فهميد که براي ابد زنده است، مي‎گويد اگر اين است، پس يک راهنما بفرست.

اين‎طور نيست که يک انسان ابتدايي نفهم، که معاد را نشناخته باشد ثوره را نشناخته باشد، رهبران ميدان انقلاب را نشناخته باشد، در درون او چه انقلابي پيش آمد را نشناسد و عقل را نداند آن وقت بتواند در برابر خدا احتجاج کند؟ اين اصلاً فرض ندارد. فرض آن‎جايي است که انبيا آمدند. کار اصلي انبياء «وَ يُثِيرُوا لَهُمْ دَفَائِنَ الْعُقُولِ»، يعني ما آمديم اثاره کنيم بشورانيم، آنچه در نهان و نهاد شما است را زير و رو کنيم، چون شما با فطرت توحيد خلق شديد اما از درون خودتان خبر نداريد. ما آمديم کَند و کاو بکنيم ثوره بکنيم انقلاب کنيم ميدان انقلاب تشکيل بدهيم شما را در ميدان انقلاب مثل حوزه علميه دعوت کنيم بياييد درون شما را بشکافيم به شما نشان بدهيم بگوييم شما اين هستيد. شما ابدي هستيد. اين شمايي که ابدي هستيد آنجا هيچ خبري از کار نيست  امروز جاي کار است و جاي اجر و ثواب و محاسبه و اينها اينجا نيست. فردا يوم حساب است ولي جاي کار نيست که در قيامت و بعد از مرگ بگويد من نماز بخوانم روزه بگيرم کار خير انجام بدهم، آنجا جاي اينها نيست. [4]  يک چنين چيزي است. آن وقت چنين چيزي را بعد از اينکه بشر فهميد در برابر خدا مي‎گويد پس راهنما بفرستيد. اين‎طور نيست که اين بشر ابتدايي آن قدر عقل داشته باشد که بتواند در برابر الله احتجاج کند؟ بعد از اينکه دستورات آمدند و ميدان انقلاب تشکيل دادند و فرمودند اينجا ميدان انقلاب است به پيغمبر هم فرود وقتي که وارد مسجد شدي شاگردان و اصحاب تو پاي درس تو مي‎آيند به شاگردانت سلام بکن _ حضرت روزانه کارش همين بود _ فرمود: ﴿وَ إِذَا جَاءَكَ الَّذِينَ يُؤْمِنُونَ بِآيَاتِنَا فَقُلْ سَلاَمٌ عَلَيْكُمْ﴾[5] اين شاگردان شما که آمدند و در مسجد نشستند، منتظر هستند آيات الهي را براي اينها بخواني اول به اينها سلام بکن. اين خدا است. اين تعليم است اين عظمت علم است که صريحاً خدا به پيغمبر مي‎گويد به شاگردانت سلام بکن.

پرسش: ... مخلوق چگونه به خالق اعتراض کند؟

پاسخ: همين است چون قدرت را خود خالق داد. اگر اين قدرت را مخلوق از خودش داشته باشد، بله جا براي سؤال هست، اما اين قرآن کريم است که مي‎فرمايد ما چنين قدرتي به انسان داديم که اگر انبياء نمي‎فرستاديم در برابر خدا احتجاج مي‎کرد ﴿لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ﴾، رازش اين است که کاري از اين مهم‎تر فرض ندارد که انسان صد سال زندگي کند در اين صد سال چيزهايي تهيه کند که ابدي باشد. چرا مي‎گويند فلان کار تا قصد قربت نباشد باطل است؟ براي اينکه اگر قصد قربت نباشد ابدي نيست. انسان براي ابديت کار مي‎کند؛ اين کار خير را انجام مي‎دهم لله. نماز مي‎خوانم لله. روزه مي‎گيرم لله. درس و بحث دارم لله. در انقلاب شرکت مي‎کنم لله. شب‎ها به ميدان مي‎روم لله. اين لله لله ها مي‎شود ابدي. اگر چيزي براي الله بود و مقبول شد مي‎شود ابدي. آن وقت با آن ابديت انسان زندگي مي‎کند، مهمان آن ابديت است. پس دنيا آن قدر مهم است که گذشته از اينکه بايد نيازهاي خودش را تأمين کند، بايد ابديت خود را هم تأمين کند. اين ﴿خالِدينَ فيها أَبَداً﴾[6] را تأمين کند.

آسمان داشته باشد به اندازه آسمان خير کند ابدي نيست. در چند جاي قرآن آمده است که وقتي خطر و عذاب قيامت را مي‎بينند اگر تمام کره زمين پر از طلا بشود و بدهند اثر ندارد[7]، چون که ابدي نيست. طلا و نقره که ابدي نيست؛ يک وقت کسي در پاي سخنراني امام باقر(سلام الله عليه) نشسته بود حضرت موعظه‎هايي فرمود اين شخص عرض کرد عجب جواهري از شما شنيديم؟ حضرت فرمود همين! حيفت نيامد که اين حرف‎ها را به طلا تشبيه کردي؟ طلا يک سنگ زرد است غير از سنگ بودن که چيز ديگري نيست. روحي ندارد عبادتي ندارد. طلا فقط يک سنگ زردي است. نقره يک سنگ سفيدي است در معدن مانده يکي سفيد شده يکي زرد شده همين.[8]

اينها مي‎آيند راه ابديت را به انسان نشان بدهند ديگر زمان و زمين ندارد. از اين کار مهم‎تر فرض ندارد که ما صد سال زنده‎ايم در اين صد سال بايد کاري بکنيم که آن کار ابدي باشد. کار براي زمان و زمين ابدي نيست. کار فقط براي خدايي که «هو الأبد»ي است ابدي است؛ لذا مرتّب قصد قربت قصد قربت قصد قربت براي همين است. اين همه عباداتي که گفتند اگر بي‎قصد قربت باشد باطل است نماز بي‎قصد قربت باطل است، روزه بي‎قصد قربت باطل است، حج بي‎قصد قربت باطل است، تمام اينها براي اين است که آن ابديت را تأمين مي‎کند، ما در آن عالم به همه امور احتياج داريم به لباس احتياج داريم که آبرويمان نرود به غذا احتياج داريم اما نه تهيه غذا مقدور است نه تهيه لباس ميسور، همه را با اين قربة الي الله بايد تأمين بکنيم. اين قدر مهم است؛ لذا اگر انبيا نيامده باشند بشر احتجاج مي‎کند و خدا هم بالصراحه فرمود اگر من انبيا نمي‎فرستادم ﴿لِلنَّاسِ عَلَى اللّهِ حُجَّةٌ بَعْدَ الرُّسُلِ﴾.

غالب فقهاي ما(رضوان الله تعالي عليه) قائل به ولايت فقيه‎اند اما مسئله نظام حکومتي تشکيل دادن، يک مقداري در سعه و ضيق فرق است. ما فقيهي نداريم که قائل به ولايت فقيه نباشد. آن فرمايش مرحوم صاحب جواهر[9] نسبت به اين قوس اعظم بود؛ يعني بالاخره اين دين يک صاحبي مي‎خواهد. چه کسي بايد قرآن را پياده کند؟ غير از وجود مبارک پيغمبر و اهل بيت(عليه السلام) چه کسي مي‎تواند چه کسي مسئول اين است؟ چه کسي مي‎تواند حدود الهي را پياده کند؟ چه کسي مي‎تواند به اذن خدا از حد الهي عفو کند کسي را مورد عفو قرار بدهد چه کسي مي‎تواند؟ غير از پيغمبر در درجه اول و اهل بيت در درجه دوم و منصوبان خاص اين ذوات مقدس در درجه سوم، کار بايد به عهده اينها باشد. اين است که مرحوم صاحب جواهر آن فرمايش را فرمود. شما الآن سؤال بکنيد يک کسي مرده است ما نمي‎دانيم چکار بکنيم؟ مي‎گويند به يک فقيهي مراجعه بکنيد به اذن فقيه دفنش کنيد. از ساده‎ترين تا دشوارترين کار همين است. ما فقيهي نداريم که قائل به ولايت فقيه نباشد. آن ولايت فقيهي که محور بحث است و مرحوم صاحب جواهر دارد آن ولايت فقيه حکمراني است که فقيه حکمران باشد که به اذن امام حدود الهي را اجرا کند به اذن امام حدود الهي را عفو کند الآن چند تا روايت است که مي‎خوانيم اجراي حدود الهي به فتواي يک مرجع تقليد است که از طرف امام نصب شده است.

غرض اين است که ما هستيم و ابديت ما. اين ابديت تغذيه مي‎خواهد و اين تغذيه با قربة الي الله حاصل مي‎شود و اين در عبادت است و لاغير. در هر کاري که انسان انجام مي‎دهد ما موظف هستيم، آن کارهاي واجب که واجب است، در کارهاي مستحب هم بگوييم لله و في سبيل الله و علي ملة رسول الله، که اين بماند و اگر قصد قربت نکنيم نمي‎ماند. ما هستيم و تقرب، زيرا ما هستيم و ابديت، و آن ابد را اين تقرب بايد تأمين کند نه چيز ديگر. انسان هر کار خيري بخواهد انجام بدهد و قصد قربت نکند اساساسي ندارد.

شما حالا اين روايات را ببينيد. عفو کردن کار آساني نيست عفو است يک کسي حالا يا سرقتي کرده،  در حق الناس که انسان اگر خواست می­بخشد، يا معاذالله يک کار آلودگي کرده که حدّش قتل است، اين را يک مرجع تقليدي که مرجعيتش مسلّم است عدالتش مسلّم است منصوب از طرف امام است حالا يا به نصب عام يا به نصب خاص، عفو مي‎کند، اين کار کوچکي نيست. اسقاط حد به دست امام است، اثبات حد به دست امام است. اين روايات را ملاحظه بفرماييد که اين اينها را هيچ کسي اجرا نمي‎کند مگر اينکه امام باشد.

در وسائل جلد صفحه 47 اين چند تا روايت هست که ملاحظه مي‎فرماييد. باب بيست و پنجم: «عدم جواز تأخير إقامة الحد» در آنجا « عَنْ جَعْفَرٍ عَنْ أَبِيهِ عَنْ عَلِيٍّ ع فِي حَدِيثٍ قَالَ: لَيْسَ فِي الْحُدُودِ نَظَرُ سَاعَةٍ»[10] يک ساعت معطل بکنيد نمي‎تواني  حد الهي را تأخير بياندازي. در اجراي حدود الهي جا براي لعل نيست. اين قدر اين کار مهم است.

در حديث ديگر اين است که «إِذَا كَانَ فِي الْحَدِّ لَعَلَّ أَوْ عَسَى فَالْحَدُّ مُعَطَّلٌ»[11]  اين روايت دوم باب بيست و پنجم است. اين را مرحوم صدوق(رضوان الله تعالي عليه) از حضرت امير(سلام الله عليه) نقل مي‎کند که فرمود جا براي لعل نيست، حدود الهي را وقتي ديدي اين شخص ترک کرده است حد الهي را جاري کنيد. اگر ليت و لعل کنيد که حد اجرا نمي‎شود. با اين صلابت مي‎گويد وقتي ثابت شد که فلان کس خلاف کرده، عامداً وارد حريم کسي شده، حرمت آن حريم را شکسته و اين کار را کرده، جا براي حد است. اگر لعل و ليت آمد، ديگر «فَالْحَدُّ مُعَطَّلٌ»، «إِذَا كَانَ فِي الْحَدِّ لَعَلَّ أَوْ عَسَى فَالْحَدُّ مُعَطَّلٌ».

غرض اين است که ابديت را هيچ چيزي تأمين نمي‎کند. انسان صدها کار خير انجام بدهد که نامش در روزنامه‎ها بماند آن مطلب ديگري است. قبل از فراموش شدن او، او خودش فراموش مي‎شود، اما کاري که مقبول حق باشد و قربي باشد اين متقرب الي الله است وقتي متقرب الي الله شد هر نعمتی از آنجا مي‎جوشد. اين خيلي مهم است که انسان صد سال زندگي کند صد سال کار کند، و براي ابد در کنار سفره خودش بنشيند. مي‎گويند اين همان کاري است که شما انجام دادي. اين به ذهن کسي نمي‎آيد به اين جلال و شکوه که آدم يک کاري بکند اين کار بماند، و مدتش هم ابد باشد! اين همان کار قربي است. قربة الي الله، قربة الي الله فراموشمان نشود. اين را در کارهاي واجب که انجام مي‎دهيم، در کارهاي مستحب، در قيام و قعود هم انجام دهيم، آدم وارد يک جلسه بحث مي‎شود در ذهنش باشد لله نيت کند. از درس خارج مي‎شود براي تدريسي ديگر، اين به ياد خدا بودن ﴿اذْكُرُوا اللَّهَ ذِكْرًا كَثِيرًا﴾،[12] اين ذکر کثير براي آن است که ما يک نياز ابدي داريم آن نياز ابدي را اين قصد قربت تأمين مي‎کند.

بنابراين هم ثبوت هم سقوط. هم ثبوت حدود کان للإمام. هم سقوط حد کان بإذن الإمام. منتها در اثبات حق چه حق الناس باشد چه حق الله باشد آن حد به وسيله امام ثابت مي‎شود، اما در اسقاط حق و عفو آنجا که حق الناس باشد تا ناس رضايت ندهند امام اين کار را نمي‎کند و اسقاط حق به اذن امام فقط در حدود الهي است در حق الله است نه در حق الناس.

پرسش: «ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ» هم داريم

پاسخ: بله آن در باب قضا است. در باب قضا آيا ثابت مي‎شود يا ثابت نمي‎شود. هيچ يعني هيچ! هيچ ارتباطي اين با بحث فعلي ما ندارد. ما در کتاب الحدود و التعزيرات هستيم که کتاب قضا را قبلاً پشت سر گذاشتيم اين «ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ»،[13] در باب قضا است. در باب قضا اگر بخواهد ثابت بشود چه شبهه است و چه شبهه نيست، چه قضا است و چه قضا نيست، اگر بينه بود که بود، اگر سوگند بود که بود، اگر اقرار بود که بود، اگر هيچ کدام از اين سه تا نبود، فقط شبهه بود «ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ».

در مسئله الحدود و التعزيرات بعد از يعني بعد از! بعد از اثبات جُرم. حالا در کتاب قضا که خوانديم جُرم ثابت شد که چه کسي مجرم است و چه کسي مجرم نيست. حق الله کدام بود و حق الناس کدام بود. بعد از آن، الآن مي‎خواهيم کيفر بدهيم، در اين کيفر دگر جاي «ادْرَءُوا الْحُدُودَ بِالشُّبُهَاتِ» نيست چون شبهه در اصل بحث و اينها است؛ در کتاب قضا آنجا جاي شبهه است بايد شبهه رفع بشود. بايد ثابت بشود به احد امور، وقتي ثابت شد وارد اين جايي مي‎شويم که الآن وارد شديم. حالا معلوم مي‎شود که اشکال يک حسابي دارد حرف‎زني يک حسابي دارد نقد يک حسابي دارد. ما الآن در کتاب الحدود و التعزيرات هستيم يعني بعد از اينکه در کتاب قضا که بحثش قبلاً گذشت ثابت شد که چه چيزی جرم است و چه کسي مجرم است و حکمش چيست، الآن داريم در اجراي حکم بحث مي‎کنيم. حالا که در اجراي حکم بحث مي‎کنيم چه کسي بيايد اجرا کند؟ دست کيست؟ دست امام است. چه کسي مي‎تواند عفو کند؟ امام. کجا مي‎تواند عفو کند؟ حق الله نه حق الناس. اينها فرمايشاتي است که در اين روايات است.

پرسش: ... سند روايت ...

پاسخ: اين معتبر است. اگر ضعفي بود حتماً متعرض مي‎شديم. آنهايي که نخوانديم معلوم مي‎شود که سندش معتبر است، معمول‎به است و به آن استدلال مي‎کنيم. اين روايت اول باب هجدهم است: «مُحَمَّدُ بْنُ يَعْقُوبَ عَنْ عِدَّةٍ مِنْ أَصْحَابِنَا عَنْ سَهْلِ بْنِ زِيَادٍ»، اين يکي؛ «وَ عَنْ عَلِيِّ بْنِ إِبْرَاهِيمَ»، دو؛ «عَنْ أَبِيهِ جَمِيعاً عَنِ ابْنِ مَحْبُوبٍ عَنِ ابْنِ رِئَابٍ عَنْ ضُرَيْسٍ الْكُنَاسِيِّ عَنْ أَبِي جَعْفَرٍ ع قَالَ: لَا يُعْفَى عَنِ الْحُدُودِ الَّتِي لِلَّهِ دُونَ الْإِمَامِ»، اگر حد حد الهي باشد فقط امام مي‎تواند عفو بکند کسي ببخشد اين‎چنين نيست. «فَأَمَّا مَا كَانَ مِنْ حَقِّ النَّاسِ فِي حَدٍّ- فَلَا بَأْسَ بِأَنْ يُعْفَى عَنْهُ دُونَ الْإِمَامِ»[14]  اگر حق الناس بود که خود صاحب حق مي‎تواند ببخشد، اما اگر حکم الهي بود درباره نماز بود روزه بود، عمداً ماه مبارک رمضان حرمت ماه مبارک رمضان را شکست، از اين قبيل کارها که مربوط به حق الله است آنجا ثبوت و سقوطش به وسيله امام(سلام الله عليه) است.

پرسش: در حق مشترک چطور است؟

پاسخ: اگر حق الناس با حق الله مشترک بود، اين جايي جز اشتراک نيست اگر رضايت مشترک بود مشترک است، اگر رضايت مشترک نبود، فقط امام حاضر بود، آن شخص حاضر نبود، باز حد نسبت به او جاري مي‎شود. در حق مشترک رضاي مشترک لازم است در حق مختص رضا مختص لازم است.

«و الحمدلله رب العالمين»

[1]. سوره نساء، آيه165.

[2]. نهج البلاغه, خطبه1.

[3] . نهج البلاغه, خطبه105.

[4]. نهج البلاغة، خطبه42. «إِنَّ الْيَوْمَ عَمَلٌ وَ لَا حِسَابَ وَ غَداً حِسَابٌ وَ لَا عَمَل»

[5]. سوره انعام، آيه54.

[6]. سوره نساء، آيه169؛ سوره جن، آيه23.

[7]. برای نمونه: سوره آل عمران، آيه91.

[8]. المناقب(ابن شهر آشوب), ج4, ص248. «هَلِ الْجَوْهَرُ إِلَّا حَجَر»

[9] . جواهر الکلام، ج21، ص397.

[10] . وسائل الشيعه، ج28، ص47.

[11] . همان.

[12]. سوره احزاب، آيه41.

[13]. من لا يحضره الفقيه، ج4، ص74.

[14] . وسائل الشيعه، ج28، ص40.